KRONIKA Skoczowska

Karol Kajzer
ROK WYDANIA: 2004
NUMER 18


Gdy Wisła była granicą


   Początek roku 1919 okazał się tragicznym terminem dla Ziemi Cieszyńskiej. Wydarzenia, które miały wtedy miejsce, w dużej mierze zaważyły na dalszych losach tej części Śląska i rzuciły cień na współżycie Czechów i Polaków. Dwa miesiące wcześniej, w październiku 1918 roku, Śląsk Cieszyński po wiekach oderwania od Macierzy znalazł się ponownie w granicach dopiero co odrodzonej Polski. Podobnie, jak w całej wolnej już Polsce, w gminach i miastach śląskich przygotowywano się do wyborów pierwszego parlamentu Rzeczypospolitej. Były one rozpisane na 26 stycznia 1919 roku. Nie wszędzie jednak Ślązacy mogli zagłosować na swoich przedstawicieli do władz polskich w Warszawie.
   Przeszkodą było przekroczenie, 23 stycznia przez wojska czeskie linii demarkacyjnej ustanowionej 5 listopada 1918 roku przez Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego i Zemsky Narodni Vybor pro Slezsko. Wojna polsko czeska trwała wprawdzie krótko, bo osiem dni, lecz doprowadziła do trwałego podziału Śląska Cieszyńskiego na Olzie, przy czym większa jego część znalazła się w Czechosłowacji.
   Opór szczupłych wojsk polskich został złamany w ciągu kilku dni. 26 stycznia dowódca frontu pułkownik-brygadier Franciszek Ksawery Latinik na rozkaz Komendy Głównej w Krakowie zarządził odwrót wojsk polskich na linię rzeki Wisły. W tym samym dniu Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego oraz polskie instytucje ewakuowały się z Cieszyna do Bielska i Krakowa.   Nowa polska linia obronna części Śląska Cieszyńskiego przebiegała od Strumienia, prawym brzegiem Wisły do Ochab Wielkich, a następnie wzdłuż lewego brzegu w kierunku Skoczowa, pod Wiślicę, od strony zachodniej przez Międzyświeć i dalej wzdłuż Wisły w kierunku Nierodzimia i Ustronia. Cieszyn został zajęty 27 stycznia. Następnie wojska czeskie nacierały na całej linii frontu od Pruchnej i Zebrzydowic w stronę Strumienia, Drogomyśla, Ochab, Skoczowa i Nierodzimia.
   Główne natarcie czeskich wojsk nastąpiło 30 stycznia od wczesnych godzin rannych. Walki rozgorzały na wszystkich odcinkach frontu. Czeskie ataki napotykały jednak silną obronę ze strony polskich jednostek.
   Ze wzgórz Skoczowa i Wiślicy, na których rozmieszczone były armaty już od dwóch dni prowadzono silny ostrzał artyleryjski. Kontrataki piechoty i celny ogień artylerii skutecznie zatrzymywały nieprzyaciela na przedpolach miasta, na terenach Simoradza, Wilamowic, Iskrzyczyna i Łączki, Na południowym odcinku frontu Czesi dotarli do Nierodzimia, a swoje prawe skrzydło oparli w Ustroniu o rzekę Wisłę. Nie udało się czeskie natarcie na Drogomyśl, gdzie pociąg pancerny spowodował wycofanie się przeciwnika aż do Pruchnej. 29 stycznia wojska czeskie nacierające od Dębowca i Pruchnej podeszły pod Wielkie Ochaby, a następnego dnia dotarły do rzeki Knajki. Wieczorem, 30 stycznia Czesi próbowali sforsować Wisłę w tym rejonie, lecz powstrzymał ich ogień polskiej artylerii. Skończyło się na tym, że lewobrzeżna część Ochab dostała się w ręce nieprzyjaciela, zaś prawobrzeżna pozostała w polskich rękach.
   Wieczorem tego samego dnia do kwatery brygadiera Latinika w Skoczowie przybyli parlamentariusze czescy z propozycją rozejmu. F. Latinik przystąpił do rokowań i podpisał z czeskim dowództwem tymczasowy rozejm na 31 stycznia, a następnie przedłużył go o dalsze dwadzieścia cztery godziny. Po zatwierdzeniu tymczasowych ustaleń rozejmowych przez naczelne dowództwo w Warszawie, formalna umowa o rozejmie została zawarta 3 lutego 1919 roku i obowiązywała do 11 lutego, z możliwością jej przedłużenia o kolejne siedem dni.

Pomnik ku czci poległych w obronie Śląska Cieszyńskiego w 1919 r. Repr. Karol Wojnar

  Umowa rozejmu przewidywała m. in., że „ wojska obu stron pozostają na stanowiskach zajmowanych w dniu 31 stycznia”. W ten sposób górna Wisła stała się linią demarkacyjną na okres obowiązującego rozejmu. Zagwarantowany został wolny przejazd przez zajęte tereny dla dyplomatów obu stron. Wznowiono ruch kolejowy na linii Bogumin-Dziedzice z punktami kontrolnymi w Pruchnej dla Czechów i w Chybiu dla Polaków. Dla poruszających się drogą Cieszyn -Skoczów, a także Istebna-Jabłonków obowiązywały specjalne przepustki. Dodać trzeba, że do Istebnej Czesi wkroczyli dopiero 1 lutego. Do obrony górale wystawili dwie kompanie. Stąd też w niedzielę 26 stycznia, w Istebnej przeprowadzono wybory do Sejmu przy stuprocentowej frekwencji.
   Interesujący zapis wydarzeń z przełomu stycznia i lutego zachował się w kronice szkolnej w Ochabach. Czytamy tam m.in.: „Gdy na Śląsk wschodni Czesi napadli, dotarli aż do tutejszej wioski. Wtedy to Wisła będąc demarkacyjną linią, stały polskie wojska po prawym brzegu Wisły, Czesi znów po lewym przez luty i w marcu 1919 roku”. Autor zapisu popełnił tu błąd co do terminu stacjonowania wojsk czeskich, bowiem w marcu i w ostatnich dniach lutego wojsk czeskich już nie było. Istotne są informacje zawarte w następnych zdaniach: „Wojska polskie kwaterowały też w szkole, 2 plutony i kilka razy musiały wymaszerować do potyczek z nieprzyjacielaml Most w Ochabach polskie wojska spaliły ze strategicznego stanowiska (...). Tak samo kładkę przy dworze przerżnięto i nim to sprawiono (naprawiono - K.K.) nie było nauki przez 9 tygodni”. Dla wyjaśnienia podaję, że drewniana kładka znajdowała się w pobliżu dzisiejszej Stadniny Koni. Wówczas był tam dwór Komory Cieszyńskiej.
   W tym miejscu pozwolę sobie na dygresję rodzinną oddającą rzeczywistość owych dni. W czasie trwającego rozejmu, 2 lutego wieczorem w ochabskim kościele znajdującym się po prawej, czyli po polskiej stronie Wisły, odbywał się ślub moich rodziców. Rzecz w tym, że narzeczony (czyli mój ojciec) mieszkał po lewej stronie Wisły okupowanej przez Czechów, narzeczona zaś po stronie polskiej. Ślub był zamówiony jeszcze przed wkroczeniem Czechów do Ochab. Narzeczony musiał wieczorem ominąć czeskie patrole i pod lasem, przez zamarzniętą rzekę przedostać się na prawą stron
ę. Ślubu udzielił ks. Hess, proboszcz parafii, który od kilku dni przebywał w Zabrzegu, chroniąc się przed Czechami. Z powodu ślubu wyjątkowo przyjechał stamtąd saniami. Zaraz po uroczystości wrócił do Zabrzega. Również młody pan po skromnej kolacji weselnej u młoduchy musiał późną nocą przemykać się z powrotem przez skutą lodem rzekę do domu, aby rano stawić się do pracy w ochabskim dworze na Kamieńcu. Okupacja czeska między Olzą a Wisłą trwała do 25 lutego 1919 roku. Dzień wcześniej do Skoczowa i Cieszyna przybyła międzynarodowa wojskowa komisja koalicyjna z Warszawy. Dokonano wymiany jeńców i rozpoczęło się wycofywanie wojsk czeskich. 25 lutego Czesi wycofali się z Cieszyna, do którego nazajutrz wkroczyło wojsko polskie. 28 lipca 1920 roku Rada Ambasadorów Entanty dokonała podziału Śląska Cieszyńskiego, ustanawiając granicę między Polską a Czechosłowacją na rzece Olzie.


Designed by Smok Design. Wszelkie prawa zastrzeżone (c) Ochaby.pl 2004
Publikowanie materiałów tylko za zgodą autorów.