Z DZIEJÓW SZKOŁY


Karol Kajzer,
       Przy drodze, prowadzącej koło kościoła w Ochabach zachował się od niepamiętnych czasów niewielki fragment niskiego muru, oddzielającego od drogi farski ogród i cmentarz. Żyjący jeszcze przed pół wiekiem, najstarsi wówczas mieszkańcy wsi opowiadali, że murek ten stanowi pozostałość zewnętrznej ściany budynku dawnej szkoły, istniejącej w tym miejscu jeszcze w drugiej połowie XIX wieku. Trzeba dodać, że w latach powojennych, wskutek zamiany części gruntów pomiędzy probostwem a właścicielem sąsiedniej parceli, ogród farski i cmentarz zostały powiększone, w związku z czym (chcąc zachować jednolitość ogrodzenia) dobudowano do istniejącego fragmentu dalszą część murku. Obecnie zatem jest on odpowiednio dłuższy.



Zdjęcie szkoły z 1961 r.



       W tym kontekście warto bliżej spojrzeć w ogóle na historię ochabskiej szkoły od jej początków.
       Najdawniejsza historyczna wiadomość o tutejszej szkole związana jest z właścicielem wsi Mikołajem Bludowskim, który w 1680 roku założył szkołę i powołał nauczyciela Wacława Ciconidesa (Bociańskiego) a w 1687r. zbudował także kościół w miejsce starego, zniszczonego przez powodzie i wylewy rzeki Wisły. Nauczyciel Ciconides był też organistą (czyli ,,ziakiem”) w nowym kościele. O tejże szkole dr Franciszek Popiołek w swym znakomitym podręczniku pt. „Dzieje Śląska austriackiego” odnotował wiadomość, w oparciu o sprawozdania wizytatorów biskupich, że w tym czasie istniała w Ochabach szkoła, lecz była ,,nieczynna z powodu braku dzieci”. Założenie szkoły przez Bludowskiego nie wyklucza możliwości istnienia jakiejś szkółki już wcześniej, jako że o wiele dawniej już istniał tu kościół parafialny (jako taki wymieniony w 1447 r.) a szkoły związane były zwykle z kościołem. W czasie reformacji, gdy kościoły przejęli ewangelicy, również szkoły należały do ewangelików.
       W czasie późniejszym wymieniona jest jednoklasowa szkoła w 1788r. w Ochabach Wielkich, pod numerem 18. Służbę nauczycielską pełnił w niej od 21 kwietnia tegoż roku Jan Wranka. W następnej kolejności kronika szkolna wymienia nauczycieli: Franciszka Spatschka, potem Franciszka Tlołkę, bez sprecyzowania daty i okresu nauczania.
       Natomiast od (...) podaje ks. Józef Londzin, na podstawie sprawozdania nadzorców szkół, w 1806 r. w szkole ochabskiej nie było ławek, gdyż połamało je przeciągające przez wieś wojsko. Trzeba pamiętać, że był to okres wojen napoleońskich a Śląsk był terenem ustawicznych przemarszów wojsk.
Nie wiemy też ile w tym czasie uczęszczało dzieci do szkoły. W zestawieniu rocznych dochodów szkoły za 1788 r. istnieje pozycja wpływu z tytułu opłaty (czesnego) od 38 uczniów. Nie wszystkich jednak stać było na opłacenie szkoły, przynajmniej regularnie. Wiele też dzieci z rodzin ubogich do szkoły nie uczęszczało.
       W tym okresie, w Ochabach (podobnie zresztą jak w innych szkołach ludowych Księstwa Cieszyńskiego) uczono po czesku. Ponieważ na wsi cieszyńskiej używany był powszechnie na codzień język gwarowy, polski i dzieci niemieckiego nie znały, prowadzenie zajęć wyłącznie po niemiecku nie było możliwe. Wprowadzono zatem do tych szkół język słowiański, lecz nie polski a czeski. Zrobiono to ze względów politycznych. Chodziło o to by poprzez eliminację języka polskiego zapobiec łączności Śląska z ludnością galicyjską. Po czesku uczono: religii, czytania, pisania, rachunków i śpiewu - obowiązujących wówczas przedmiotów. Z czasem dopiero dodano polską gramatykę i geografię a z kolei pozostałe przedmioty w języku polskim. Jednocześnie uczono czytać i pisać po niemiecku.
       Tak było do 1876r. (...) ludowej. Stopniowo przybywało też przedmiotów. Wprowadzono historię, przyrodę, rysunki, gimnastykę a także roboty ręczne.
       Od 1804r., gdy cesarz Franciszek II przekazał kierownictwo szkół ludowych duchowieństwu, Ochaby miały szkołę katolicką ze względu na większość katolików we wsi. Wyznaniowy charakter szkół publicznych zniesiony został w 1869 przez rząd wiedeński.
       Nie wiadomo dokładnie kiedy przeprowadzono korektę terytorialną w gminie, w każdym razie po raz pierwszy w 1852r., w jednym z dokumentów, ta sama szkoła wymieniona jest w Ochabach Małych pod numerem 56.
       Nauczycielem, od 1848 r. przez dłuższy okres czasu był Augustyn Koneczny, który uczył jeszcze w 1860r. a nawet chyba później. Mniej więcej do tego czasu prawdopodobnie szkoła miała jednego nauczyciela. 16 października 1863 r. służbę pomocnika nauczyciela objął Józef Parzyk a w 1865 r. Paweł Bierski. Obaj uczyli już równocześnie. Na uwagę zasługuje szybki awans Józefa Parzyka, który po 3 latach uzyskał status nauczyciela tymczasowego (prowizora), w rok później został nauczycielem, a w 1877 r. kierownikiem szkoły. Było to już w nowej szkole, a zespół nauczycielski liczył kilka osób.        Na owe czasy stary budynek szkolny już nie wystarczał i nie spełniał określonych warunków nauczania. Tym bardziej, że w wyniku wprowadzenia obowiązku szkolnego, (...) szkolny Rudolf Bartelmus, który pomógł w uzyskaniu zezwolenia na budowę od Krajowej Rady Szkolnej.
       W roku 1876 ukończono budowę nowej, dwuklasowej wówczas szkoły z budynkiem gospodarczym, ogrodem i placem do ćwiczeń gimnastycznych. Szkoła, zbudowana przez Fritza Fuldę budowniczego z Cieszyna, zlokalizowana została również w sąsiedztwie kościoła, pod numerem 45 w Ochabach Małych. Był to budynek okazały, piętrowy z dwoma obszernymi pomieszczeniami lekcyjnymi i mieszkaniem dla kierownika, który użytkował również ogród szkolny. Starą szkołę rozebrano a jedyny ślad jaki podobno po niej pozostał to kawałek ściany, tworzącej fragment ogrodzenia cmentarza.       Gmina była dosyć duża, obejmująca Ochaby Wielkie i Małe, toteż w roku szkolnym 1875/76 obowiązkiem nauki objętych było 175 dzieci, z czego 145 zostało zapisanych do szkoły. W następnym roku do szkoły uczęszczało 137 dzieci a w okresie 1877/78 -157 uczniów.
       Oprócz Józefa Parzyka od 1877r. w pierwszych latach w nowej szkole podjęli zajęcia nauczyciele: Adam Małyjurek, zatrudniony od 1 października 1877 r., Rudolf Lehman od 25 grudnia 1879, Franciszek Strandella od 1 października 1880r. i in. Wspomnieć należy, że od 6 stycznia 1894 r. przez rok czasu uczył tu Paweł Kajzer, znany później jako wybitny pszczelarz i popularyzator pszczelarstwa na Podbeskidziu oraz wychowawca. Z Ochab przeniesiony został do Ustronia a następnie do Wisły na kierownika szkoły. (Zmarł w Skoczowie w 1975r. w 103 roku życia.) Józef Parzyk przeszedł na emeryturę w 1905 roku. Po nim kierownictwo szkoły objął, z dniem 1 września tegoż roku, jego syn Augustyn Parzyk. Józef dożył sędziwego wieku, gospodarując na swoim 20-morgowym gospodarstwie w Ochabach, które za zgodą synów sprzedał w 1923r. Alfredowi Kornblumowi. Cieszył się dużym szacunkiem i autorytetem jako pedagog, o czym też świadczy fakt, że w latach 1897-1904 był przez 2 kadencje członkiem Powiatowej Rady Szkolnej (Bezirksschulrath). Będąc na emeryturze zapraszany bywał na ważniejsze uroczystości szkolne, uczestniczył m.in. w obchodach ku uczczeniu 60-lecia panowania cesarza Franciszka Józefa, w grudniu (...)       W ostatnich latach przed pierwszą wojną światową uczyli w szkole: Józef Mrowiec od l listopada 1910, Rudolf Matuszek od 1 marca 1912 r. i Jan Wowra od l września 1913 r. Z chwilą wybuchu wojny, gdy nauczyciele Matuszek i Wowra zostali powołani do wojska, Augustyn Parzyk zmuszony był prowadzić lekcje osobiście sam w obu klasach, poza lekcjami religii, których udzielał oczywiście proboszcz ks. Jan Hess. W 1915 r. powołano również do wojska kierownika szkoły, jednak wskutek reklamacji wniesionej przez Gminę został zwolniony i podjął ponownie zajęcia w szkole z dniem 4 października 1915 roku. Dopiero w lutym 1917 r. przybyła do Ochab, jako siła pomocnicza, z Czechowic nauczycielka Wanda Szumilska.
       Nadzór i opiekę nad szkołą ze strony gminy sprawowała miejscowa Rada Szkolna. Po raz pierwszy udokumentowany został skład Rady Szkolnej w 1870 r. Wchodzili do niej: Jan Czakon, jako przewodniczący, Jan Kurka wójt, ks. katolicki Józef Skiba, ks. ewang. Andrzej Glajcar, Józef Parzyk nauczyciel oraz Józef Kareta i Józef Gabryś. Po 4 latach, w wyniku zmian, w radzie zasiadali: Jan Czakon przewodniczący, ks. prob. Karol Wicherek, ks. ewang. Andrzej Glajcar, Jan Bronowski wójt, Józef Parzyk nauczyciel oraz Józef Sodzawiczny i Józef Gabryś. Wybór do Rady przeprowadzano co 3 lata, a jej skład zmieniał się w zasadzie w niedużym stopniu. Przez pewien okres Radzie Szkolnej przewodniczyli również zarządcy folwarku kameralnego - Karol Łomozik (1877 - 1880) i Rajmund Nyiri (1880- 1886).
       Ważne wydarzenia w gminie miały miejsce u schyłku 1918 i na początku 1919 r. Rozpadła się, w rezultacie wojny, monarchia Habsburgów, odradzała się Polska, w Cieszynie powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, proklamująca powrót ziemi cieszyńskiej do państwa polskiego. Przełożeństwo gminy opowiedziało się za przynależnością do Polski i uznało Radę Narodową jako naczelną władzę.
       W organizację polskiego życia publicznego włączyła się aktywnie obok księdza Jana Hessa, Pawła Karety i innych nauczycielka Wanda Szumilska. W związku z zaniedbaniem przez ówczesnego przełożonego gminy Pawła Kaletę przygotowań wyborów do polskiego sejmu, ksiądz Hess i Wanda Szumilska wystosowali w styczniu 1919 r. pismo do Rady Narodowej w Cieszynie informujące o sytuacji w gminie z prośbą o interwencję i pomoc, przyjmując jednocześnie na siebie zadania związane z wyborami.
       Gmina nie wzięła udziału w wyborach. Przeszkodziła temu wojna polsko-czeska, która spowodowała również przerwę w nauce. Wojska czeskie zajęły w ostatnich dniach stycznia 1919 r. lewobrzeżną część Ochab i dotarły do rzeki Wisły. Most na rzece ze względów strategicznych został przez polskich żołnierzy spalony. W szkole zakwaterowały się 2 plutony polskiego wojska. W wyniku rozejmu front utrzymał się na linii wzdłuż Wisły do marca i przez 9 tygodni nie było nauki.
       Pierwszym polskim inspektorem szkół podstawowych był, mianowany przez Radę Narodową Ks. Cieszyńskiego, Klemens Matusiak, który w czerwcu 1920 przeprowadził wizytację szkoły w Ochabach.
       W październiku 1920 r. kierownictwo szkoły objął Franciszek Steffek przybyły ze Skrzeczenia, skąd zmuszony był uchodzić po przyznaniu Zaolzia Czechom. Augustyn Parzyk dotychczasowy kierownik przeniesiony został do Zabrzega.
       Dotychczasową szkołę dwuklasową rozszerzono w 1921 r., dodając klasę równorzędną, czyli paralelkę klasy drugiej. W roku szkolnym 1921/22 naukę w szkole podjęło 181 dzieci. Jako nauczyciele tymczasowi obowiązki podjęli na okres l roku Jan Goszyk i Stefania Szupernak. Odeszła natomiast Wanda Szumilska. Po 2 latach kierowania szkołą odszedł Franciszek Steffek i przeszedł do Niedobczyc na Górnym Śląsku. Na jego miejsce kierownikiem szkoły mianowany został z dniem l września 1922 r. Ludwik Krzempek, nauczyciel z Zabrzega, który kierował szkołą (za wyjątkiem okresu okupacji) do 1950 r.
       Również w 1922 r. ukonstytuowała się nowa Rada Szkolna. Jej przewodniczącym został Jan Janik, zastępcą Jan Tolasz a jako członkowie weszli do niej: Jan Szumik przełożony gminy, ks. prob. Jan Hess, ks. past. Jerzy Morcinek, Ludwik Krzempek kierownik szkoły i Jakub Pagieła. Pierwsze zmiany w składzie Rady nastąpiły dopiero w 1928 roku, gdy w miejsce, zmarłego przed rokiem, ks. Jana Hessa do Rady wszedł ks. prob. Wiktor Kubaczka, zaś byłego wójta Jana Szumika zastąpił nowo wybrany przełożony gminy Karol Kajzer. Od 1930 r. przewodnictwo Rady Szkolnej pełnił Józef Sodzawiczny.
       W wyniku zmiany administracyjnej, w 1924 r. Ochaby i Pruchna zostały wyłączone z powiatu bielskiego i przyłączone do powiatu cieszyńskiego, w związku z czym nadzór pedagogiczny i administracyjny nad szkołą objęła Rada Szkolna Powiatowa w Cieszynie.
       W roku 1927 dotychczasową 2-klasową szkołę rozszerzono na 3-klasową, a w 1933 r. na 4-klasową. Zarządzeniem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 12 listopada 1935 r. powszechną szkołę publiczną w Ochabach uznano za szkołę III stopnia obejmującą 7 klas. Uczyło w niej wówczas 5 nauczycieli i ksiądz.
O rozszerzenie zakresu szkoły miejscowe władze czyniły starania już wcześniej, bowiem w 1925 r. Wydział Gminy i miejscowa Rada Szkolna uchwaliły po raz pierwszy rozszerzyć szkołę na 4-klasową, lecz wobec braku subwencji z Województwa na ten cel sprawę było trzeba przełożyć na później.
       W międzyczasie szkołę odnowiono, otynkowano z zewnątrz, odmalowano okna i drzwi, założono nowy płot wokół budynku i ogrodu, ze spiżarni i mieszkania nauczycielskiego utworzono trzecią izbę lekcyjną. Kolejne, czwarte pomieszczenie do nauki oraz kancelarię urządzono w jesieni 1935 r. z opróżnionego mieszkania kierownika, który wyprowadził się z rodziną do nowo wybudowanej własnej willi po drugiej stronie Wisły. W szkole zamieszkał również i rozpoczął służbę pierwszy tercjan Antoni Kołoczek.
       Na początku lat 30-tych rodziła się też koncepcja budowy nowej szkoły. Podczas parcelacji dóbr dworskich Komory Cieszyńskiej przyznano szkole 1 hektar łąki a Gmina otrzymała ponad 3 hektary ziemi, z czego 1,5 ha przeznaczono pod nową szkołę. Realizacja zamierzenia mogła się spełnić jednak dopiero po 35 latach.
       W 1934 r. wprowadzono w szkole dożywianie dla dzieci, z którego początkowo skorzystało 60 uczniów, a po 3 latach już 90. W roku szkolnym 1931/ 32 do szkoły uczęszczało 208 uczniów, przekraczając po raz pierwszy liczbę dwustu dzieci. Najwięcej, gdyż 231 dzieci uczyło się tu w ostatnim przed wojną roku 1938/39.
       Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi kierownikowi szkoły. Ludwik Krzempek od początku dał się poznać jako zdolny pedagog, wychowawca i troskliwy gospodarz, a jednocześnie dużej miary społecznik. W szkole pod jego kierownictwem wzrastał poziom nauczania, corocznie organizowano wycieczki krajoznawcze, jako formę dydaktyczną. Urządzano co roku przedstawienia szkolne oraz festyny, z których zysk przeznaczono na potrzeby szkoły, np. zakup książek do biblioteki, pomocy naukowych itp. W 1933 r. urządzono świetlicę szkolną prowadzoną osobiście przez kierownika Krzempka i nauczyciela Bogusława Zientka. Do zajęć praktycznych służył także szkolny ogród. Gdy w 1930 r. podjęto się melioracji szkolnego pola, kierownik z własnych funduszy przeznaczył na ten cel 1.100.- zł w gotówce. Ludwik Krzempek, poza szkolnymi obowiązkami pełnił szereg innych funkcji. Był organistą, sekretarzem Urzędu Gminy, kasjerem Kasy Raiffeisena, sekretarzem komitetu kościelnego, prelegentem w Związku. Rezerwistów, opiekunem Stowarzyszenia katolickiej młodzieży.
       W całym okresie międzywojennym uczyło w szkole przez dłuższy lub krótszy czas łącznie 21 nauczycieli o różnych stopniach kwalifikacyjnych i rodzajach służbowych. Najdłużej, poza kierownikiem uczyli: Bogusław Zientek (8 lat do 1938 r.), Paweł Pszczółka (1922-1929), Emilia Pernesówna (1928 do 1935), Marta Kozieł (1932-1935) Maria Chromik (1924-1929) i Antonina Bębnianka (1935-1939). Przez jeden rok lub mniej uczyli m.in. Józefa Mateja, Józef Szczepański (przeniesiony w 1932 r. do Goleszowa), Walter Sprenzel.
       Jednym z wybijających się nauczycieli był Franciszek Sochacz z Nowego Miasta na Zaolziu. W Ochabach podjął pracę 15 września 1935 r. Poprzednio uczył w Istebnej. Poza pracą pedagogiczną pełnił działalność społeczną w Związku Rezerwistów i "Strzelcu". We wrześniu 1938 r. brał udział w działaniach legionu "Zaolzie", jako dowódca grupy operacyjnej we Frysztacie. Po przyłączeniu Zaolzia przeniesiony został do Karwiny. Zmobilizowany w 1939 r. brał udział w kampanii wrześniowej, został ranny i dostał się do niemieckiej niewoli. Zwolniony z oflagu, wrócił do Ochab. Więziony za działalność konspiracyjną w AK zginął w Oświęcimiu w 1944 r.
       Do ostatnich prawie dni sierpnia 1939 r. służbę nauczycielską pełnili: Ludwik Krzempek, Antonina Bębnianka, Antonina Wodniak, Bolesław Kozieł, Roman Korbik.
       Nowy rok nauki, lecz już w szkole niemieckiej rozpoczął się dopiero 6 czerwca 1940 roku, co stanowi oddzielny rozdział tej historii.


Designed by Smok Design. Wszelkie prawa zastrzeżone (c) Ochaby.pl 2004
Publikowanie materiałów tylko za zgodą autorów.