ŚLADY PRZESZŁOŚCI:

Karol Kajzer,
Głos Ziemi Cieszyńskiej nr 15, z 11.04.1997r

        Nie można dokładnie określić, jaki przebieg miało zaludnianie ziemi cieszyńskiej. Niektóre znaleziska archeologiczne pozwalają stwierdzić, że obszar ten zamieszkiwany był już w zamierzchłej przeszłości, sięgającej głęboko okresu przed naszą erą. Z młodszej epoki kamiennej pochodzą niektóre przedmioty znalezione m.in. w Bażanowicach, Kończycach Wielkich, Nierodzimiu i Strumieniu. Na tej podstawie nie można jednak stwierdzić ciągłości osadniczej. Niejako końcową fazę osadnictwa w tym regionie stanowi okres od ok. X do mniej więcej XIV stulecia n.e.
        Do starszych miejscowości należą m.in. Ochaby nad Wisłą, wymienione po raz pierwszy w 1305 roku, w spisie miejscowości składających dziesięcinę biskupowi wrocławskiemu. Była to zatem, jak można sądzić, wieś odpowiednio zagospodarowana, toteż jej właściwe początki mogą sięgać przynajmniej połowy XIII wieku, a nawet lat wcześniejszych.       Obszar wsi, leżący nad Wisłą, wyłania się jako nizinna płaszczyzna, osłonięta z południowego zachodu kępą wiślicką. Zachodnia i północna część tego obszaru stanowi przestrzeń otwartą w kierunku Pruchnej i Drogomyśla.
       Płynąca od Skoczowa Wisła często występowała w czasie powodzi z brzegów. Ograniczona wzgórzem wiślickim, podmywała brzegi, tworzyła zakręty i rozlewiska rozciągające się z biegiem nurtu w stronę północną. Wysychając powoli, tworzyła bagna, trzęsawiska i bajora, które ongiś pohebami lub pohabami nazywano, co „Staropolski Słownik" Michała Arcta poświadcza. Zaś „Słownik Języka Polskiego" Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego z1904 roku podaje wyraz „ochab" na oznaczenie błota, bagna, trzęsawiska, oparzeliska a także ryby żyjącej w „ochabach" i polnych jeziorach. Stąd też najprawdopodobniej wywodzi się nazwa wsi "Ochaby". Wyschnięte rozlewiska, czyli pohaby lub ochaby, tworzyły glebę na ogół dość urodzajną, toteż już w dawnych czasach osiedlali się tu ludzie.
       Przez całe wieki Wisła płynęła dość swobodnie i podczas częstych powodzi rozlewała swoje wezbrane wody szeroko po obu stronach właściwego koryta.
       Najstarsi mieszkańcy pamiętają, jak w czasie powodzi, kiedy rzeka nie była jeszcze uregulowana i ograniczona wałami, w centrum wsi woda sięgała do drogi przed kościołem, a nieco na północ - do kaplicy pw. św. Anny, położonej w odległości około dwustu metrów od prawego brzegu Wisły.
       Po pierwszej wojnie światowej, gdy rozparcelowano dworskie pola i ochabianie zaczęli na nich budować, nie opodal wspomnianej kaplicy, od strony północnej (a więc w znacznym oddaleniu od rzeki), natrafiono przy wykopach fundamentów na szczątki dawnego cmentarzyska. Prawdopodobnie w pobliżu stał pierwotny kościół drewniany, może ten, o którym to w protokole powizytacyjnym z 1679 roku, cytowanym przez ks. Józefa Londzina*', mówi się, że jest wraz z cmentarzem "narażony na zabranie przez powódź".
       Gdy właściciele gruntów przylegających do rzeki wydobywali, z istniejących tam bogatych pokładów, żwir i piasek, często odkopywali pnie drzew, zalegających na głębokościach dwóch, a nawet więcej metrów. Naniesione podczas powodzi pnie osiadły i zostały z kolei zasypane napływowym piaskiem i żwirem rzecznym. Tereny te w większości są obecnie zrekultywowane, uprawiane, a tylko częściowo jeszcze porośnięte dziko rosnącymi krzewami i wikliną. Cały ten pas piaszczystych gruntów i częściowo nieużytków, ciągnących się wzdłuż Wisły w stronę Drogomyśla, nazywany jest "wierzbiną".
       Podobne ukształtowanie terenu po lewej stronie Wisły (gdzie przebiega szosa katowicka), jego obniżenie w stronę rzeki, pozwala również w przybliżeniu określić zasięg dawnego rozlewiska. Są to grunty o podłożu kamienistym i piaszczystym. Stąd wywodzi się nazwa tej dzielnicy - "Kamieniec".
       Do Kamieńca od strony północno-zachodniej przylegają "Kopce", stanowiące płaszczyznę usytuowaną nieco wyżej i ograniczającą zasięg wylewu rzeki. Nazwa "Kopce" nie uzasadnia wprawdzie w pełni rzeźby tego terenu (bo prawdziwych kopców raczej tam nie ma), lecz określenie to stosowano zapewne na oznaczenie wyżej usytuowanego pola, "na Kopcach".
       Zachodnią granicę wsi, łączącą Ochaby z Dębowcem, wyznacza niewielka rzeczka Knajka. Zwykle niepozorna, w czasie przyboru wód także rozlewała się szeroko na najniżej położone grunty, tworząc bagniste bajora. Ponieważ grunty te mają podłoże iłowogliniaste, ich przepuszczalność jest stosunkowo niewielka. Dlatego tereny te nadawały się głównie na pastwiska, a częściowo na pola uprawne, choć gleby tu dość ciężkie. Powstały też warunki do urządzenia w tym miejscu stawów rybnych. Od dawna wiec nazywano ten obszar "bagnami" i taka nazwa przyjęła się dla tego rejonu wsi.
       Nazwa "Bagna" pojawia się też dość wcześnie w dokumentach urzędowych, mianowicie -bodaj po raz pierwszy - w umowie z 1595 roku, zatwierdzonej następnie w 1602 roku przez cieszyńskiego księcia Adama Wacława, a dotyczącej odsprzedaży przez braci Hałcnowskich ochabskiego chłopa zjego gruntem współwłaścicielce wsi, Ludwice Zawadzkiej. Bagna wymienia się jeszcze kilkakrotnie w różnych innych dokumentach książęcych dotyczących Ochab z tamtego okresu.**
       Z Bagnami, od północy, sąsiadują "Baranowice", wymienione (prawdopodobnie po raz pierwszy) w dokumencie z 1698 roku. Ich nazwa przypuszczalnie ma związek z nazwą osobową, czyli nazwiskiem - Baran, co również sugeruje Robert Mrózek w swojej publikacji pt. "Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego". W umowie, dotyczącej sprzedaży przez Joachima i Zuzannę Marklowskich części Ochab Jerzemu Fryderykowi Bludowskiemu, zawartej w 1683 roku, wspomniany jest "siedlak" Baran. Nie ma wprawdzie żadnej pewności, że chodzi tu o jakiś związek z Baranowicami, lecz prawdopodobieństwa takiego całkowicie wykluczyć nie można.
       W umowie z 1609 roku, dotyczącej odsprzedaży przez Piotra Hałcnowskiego części ochabskiego majątku jego bratu Adamowi Hałcnowskiemu, przy określeniu położenia pola wymienia się m.in. "Kopce". Ponownie "Kopce", jako nazwę pola, zapisano w dokumencie z 1672 roku, w którym wymieniony jest także "Kamieniec". Jest przy tym wzmianka o dawniejszym zalaniu tego pola przez wodę.
       Na zachód od dawnego folwarku "na Kamieńcu", krzyżując się z drogą Ochaby - Dębowiec, przebiegała droga przecinająca pola z południa na północ, w kierunku Baranowic. Jeszcze do niedawna znana była pod nazwą "wieli drogi", co pamiętają nieco starsi ochabianie. Gdy w latach 60. rozpoczęto na tych polach przemysłową eksploatację żwiru, "wieli droga" została przecięta i właściwie przestała istnieć. (Obecnie dawna żwirownia jest zalana i stanowi ośrodek wodno rekreacyjny). Droga ta, zapewne bardzo stara, we wspomnianym już dokumencie z 1609 roku wymieniona jest dwukrotnie, jako "wieli Cesta, przy zapisie położenia pola, leżącego "za wieli Cestą". Określenie "wielka" świadczy, że była to znacząca i ważna droga, prawdopodobnie dawny trakt komunikacyjny prowadzący ze Strumienia i Drogomyśla do Skoczowa. Położona bowiem wyżej niż "Kamieniec" i w znacznej odległości od koryta i rozlewiska Wisły, nie była narażona na wylewy rzeki. Nawet gdy istniała już droga biegnąca przez Kamieniec, w pobliżu rzeki (obecna szosa katowicka), "wieli droga" zapewne, służyła nadal jako obwodnica w razie zalania drogi na Kamieńcu.
       Do najstarszych przysiółków prawobrzeżnych Ochab należą"Koście!nik" i "Śliwiński", Przysiółek "Kościelnik" przejął nazwę od sąsiadującego z nim stawu (lu stawów), należącego do kościoła. Już w 1496 roku istnieje zapis, w którym wymieniony jest ksiądz Grzegorz, jako ten, który "urządził staw rybny". W 1644 roku odnotowano, że właściciel Wielkich Ochab dzierżawił staw od kościoła, a w 35 lat później protokół powizytacyjny kościoła w Ochabach stwierdza istnienie trzech stawów należących do tegoż kościoła. Nie są one wymienione z nazwy, której może nie miały. Określenie stawu "Kościelny" pojawia się w dokumencie (o którym już była mowa) z 1609 roku. Natomiast w późniejszym zapisie, z 1633 roku, mowa jest o stawie pod nazwą "Kościelny - niżej Kiczyc położonym". Przysiółek Kościelnik graniczy właśnie z Kiczycami od strony północnej. Dawny staw Kościelny został z biegiem lat zamieniony na pola uprawne.
       Obo stawu "Kościelny" w tym samym dokumencie (z 1609 roku), wymieniony jest również staw "wielki Śliwiński". Skoro był wielki, zapewne był też Śliwiński mały. Nazwa jest osobowa i wskazuje pewnie na nazwisko właściciela stawów. Nazwa Śliwiński istnieje, jako nazwa przysiółka, położonego koło stawu i sąsiadującego z Kościelnikiem. Dotyczy raczej pól w tym rejonie leżących, gdyż przysiółek jest prawie niaza-mieszkany. Mówi się też powszechnie: "we Śliwińskim", lub "do Śliwińskiego".
       Inne ślady historii wsi czekają na odrębne omówienie.


Tzw. Strażnica, najstarsza budowla Ochab, pochodząca przypuszczalnie z 1636 roku.


* Ks. Józef Londzin "Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim", Cieszyn 1932.
** Przytoczone tu dokumenty znajdują się w zbiorach Archiwum Państwowym Oddział w Cieszynie.


Designed by Smok Design. Wszelkie prawa zastrzeżone (c) Ochaby.pl 2004
Publikowanie materiałów tylko za zgodą autorów.